Sıla-i Rahim

0

Sıla-i rahim (Arapça: صلة الرحم), akrabalarla ilişki, görüşme ve onlara yardım etme anlamında kullanılan İslami fıkıh ve ahlak terimidir. Kur’an ve hadisler, sıla-ı rahme çokça vurgu yapmıştır. Kur’an-ı Kerim, sıla-ı rahim bağını koparanları “zarar ve ziyana uğrayanlar”[1] ve “lanetlenmişler”[2] olarak tanıtmıştır. Hadislerde ise sıla-ı rahim imandan sonraki en üstün amel, kıyametin ilk konuşanı, müminin en üstün hasleti ve ömrün uzamasındaki en üstün faktör olarak belirtilmiştir. Hadisi kutside, sıla-ı rahmin Allah’ın rahmetinden alındığını ve dolayısıyla bu bağı koparanların Allah’ın rahmetinden mahrum kalacaklarının altı çizilmiştir.

Sıla-ı rahimin bir kısmı farz, bir kısmı müstahap olmak üzere farklı aşamaları vardır. Bazı yerlerde sıla-ı rahme (akrabalara) yardım ve mali iyilikte bulunmak da farzdır. Sıla-ı rahmin mukabilinde akrabalarla lazım olan ilişki ve irtibatın kesilmesi günah-ı kebireden (büyük günahlardan) sayılmakta ve bunun için “kat-i rahim” tabiri kullanılmaktadır. Kat-i rahim, kötü huylu, geçimsiz ve günahkâr akrabalarla da caiz değildir.

Etimoloji

Sıla-ı rahim, “sıla” ve “rahim” sözcüklerinden teşkil olmuştur. Sıla, iki şeyin birleşmesi ve kavuşması anlamında “vasıl” kökünden gelir.[3] Rahim, bebeğin anne karnındaki yeri olan “dölyatağı”[4] ve “gebelik organı” anlamındadır.[5]

Sıla-ı rahim, ıstılah ve terimde, akrabalarla ilişki ve görüşme ve onlara yardım etmek anlamındadır.[6][7] Bu terim, hediye, izdivaç ve mahkemede tanıklıkta bulunmak gibi fıkıhtaki farklı baplarda da kullanılmaktadır.

Allah Teâlâ’nın “rahman” ve “rahim” gibi bazı sıfatları da “rahim/rahime”le hem lügatte ve hem de hakikatte aynı köktendir. Kutsi hadiste Allah azze ve celle şöyle buyurmuştur: “Ben, rahman Allah’ım, rahmi (akrabalığı) ben yarattım, ona kendi ismimden bir isim verdim; dolayısıyla her kim sıla-ı rahimde bulunursa, onu kendi rahmetime alırım ve her kim kat-i rahim ederse onu kendi rahmetimden uzak ederim.”[8] Başka bir hadiste kıyamet günü kabrinden çıkan herkes şöyle bir talepte bulunacaktır: ‘Rabbim! Bana rahmet et.’ Ona cevap olarak şöyle söylenecektir: ‘dünyada her ne kadar rahmet (merhamet) ve cömertlikte bulunduysan bugün (o oranda) Hakk’ın rahmet ve lütfundan yararlanacaksın.”[9]

Ayetlerde

Akrabalara hürmet, saygı ve mali yardımda bulunmak Kur’an’ın bir çok ayetinde göze çarpmaktadır: – “Allah’tan ve akrabalık bağlarını koparmaktan sakının. Şüphesiz Allah, sizin üzerinizde gözeticidir.” (Nisa suresi, 1) – “Anneye-babaya, yakınlara, yetimlere ve yoksullara iyilikle davranın, insanlara güzel söz söyleyin.” (Bakara, 83) – “İçinizden faziletli ve servet sahibi kimseler akrabaya, yoksullara, Allah yolunda göç (hicret) edenlere (mallarından) vermeyeceklerine yemin etmesinler; bağışlasınlar; feragat göstersinler. Allah’ın sizi bağışlamasını arzulamaz mısınız? Allah çok bağışlayandır, çok merhametlidir.” (Nur Suresi, 22) ve daha bir çok ayet.[10][11][12][13][14]
Bir konunun Kur’an’da tekrar edilmesi onun önemini göstermektedir. Allah Teâlâ bu ayetlerde rahimlerle (akrabalarla) ilişki ve bağa emirde bulunmuş ve kıyamette insanlardan bu konu hakkında sorguya çekilecekleri açıklanmıştır. Rahmi koparanların da lanete uğradıklarını ve onların göz ve kulaklarının hakikatleri idrak etmekten menedileceklerine dair tehditte bulunmuştur.

Tüm akrabalar arasında Kur’an’da anne ve babanın çok özel yerinin olduğu görülmektedir. Allah azze ve celle, Allah’a iman ve kulluktan sonra anne ve babaya iyilikte bulunmayı emretmektedir: “Rabbin, sadece kendisine kulluk etmenizi, ana babanıza da iyi davranmanızı kesin bir şekilde emretti. Onlardan biri veya her ikisi senin yanında yaşlanırsa, kendilerine «of!» bile deme; onları azarlama; ikisine de güzel söz söyle.” (İsra Suresi, 23)[15]

Hadislerde

Hadislerde ve Peygamber ve Ehlibeytinin siretinde (siretin çoğulu olan siyer, sözlükte “tavır, hareket, hayat tarzı, vaziyet, hal, ahlak, biyografi ve hayat hikâyesi, anlamlarına gelmektedir.) akrabalara yardım etmek, korumak, himaye etmek ve sevgi göstermeye olağanüstü bir önem verildiği açıkça görülmektedir. Buna karşın akrabalık bağının koparılması şiddetle nehyedilmiş ve bunun kişi ve toplumun[16] Allah’ın rahmet ve lütfundan uzaklaşmasına neden olacağı belirtilmiştir. Allah Teala açısından sıla-ı rahim o kadar önemlidir ki fasıkların akraba ve yakınları ile güzel ilişkiler kurması, onların rızıklarının artmasına ve buna karşın namaz ve oruç ehli olmalarına rağmen sıla-ı rahimde bulunmayanların ahirette azaba uğramalarının yanı sıra bu kişilerin hem rızıklarından kısılacağı ve hem de ömürlerinin kısalacağı belirtilmiştir.[17] Allame Meclisi, Biharu’l-Envar kitabının 71. Cildinin “sıla-ı rahim” babında 110 hadis, anne-baba ve çocuk hakları babında 102 hadis bu konu hakkında bir araya getirmiştir.

Manevi Yakınlar ve Rahimler

Hadislerde anne ve babanın akrabaları ile ilişkiler ve irtibat tavsiye edildiği gibi Ra’d Suresinin 21. Ayetinde sıla ve bağ kapsamı genişletilmiş ve Peygamber ve Ehlibeytine de şamil olmuştur. Nitekim Hz. Resulü Kibriya Efendimiz (s.a.a) şöyle buyurmuştur: “Ben ve Ali, bu ümmetin babalarıyız.”[18]

Dini kaynaklar, din âlimleri ile sıla (vuslat, birliktelik) ve ilişkiye de tavsiyede bulunmuş ve bu ilişki için çok sevap ve mükâfatlar verileceği beyan edilmiştir.[19] Bir sonraki sıralamada din kardeşleri ile sıla ve birlikteliğe değinilmiştir: “Müminler ancak kardeştirler.”[20] İmam Sadık (a.s) şöyle buyurmuştur: “Müminler birbirlerinin kardeşidirler ve bir anne ve babanın çocuklarıdır. Onlardan birisi rahatsız olursa, diğerleri onun için geceyi uyumayarak geçirir.”[21]

Sıla-ı Rahmin Etki ve Eserleri

Sıla-ı rahim hakkında bazıları dünyada ve bazıları da ahirette olmak üzere bazı sonuçları vardır. Onlardan bazıları şunlardır:

  • Allah’ın sevgi ve muhabbeti[22]
  • Allah’ın destek ve yardımı[23]
  • Akıbetin hayırlı olması[24]
  • Kötü olayların yaşanmasının önünün alınması[25]
  • Belaların defedilmesi[26]
  • Kıyamet hesabının kolay geçmesi[27]
  • Sırat köprüsünden kolay geçilmesi[28]
  • Günahların önlenmesi[29]
  • Günahların kefareti[30]
  • Nimetlerin muhafaza edilmesi[31]
  • Cennetlik olmak[32]
  • Amel ve ibadetlerin temizlenmesi[33]
  • Yoksulluğun bertaraf edilmesi ve rızkın artması[34][35]
  • Hacet ve dileklerin kabul olması[36]
  • Refah ve rahatlığın zekâtı[37]
  • Kinlerin ortadan kaldırılıp giderilmesi[38]
  • Dünyada hızlı mükâfatlar[39]
  • Kamil sıla-ı rahim durumunda 100 şehidin sevabının verilmesi[40]
  • Güzel ahlak[41]
  • Bağış ve cömertliğe[42]
  • Ruh ve canın huzur ve sevinci[43]
  • Ömrün uzamasındaki en etkili faktör[44][45]
  • Yaşam koşullarının gelişmesi[46]
  • Kolay ölüm.[47]

Akraba Bağını Koparmanın Sonuçları

Akrabalık bağının koparılması büyük günahlardandır. Kur’an ve hadislerde şiddetle nehyedilmiş ve Allah’a şirkkoşulma sıralamasında zikredilmiştir.[48] Sonuçlarından bazıları şunlardır:

  • Allah’ın laneti[49]
  • Dünyevi hızlı cezalandırmalar[50]
  • Cennetten uzak durulması[51]
  • Sair işlerin faydalı olmaması[52]
  • Rahmet meleklerinin yardım etmemesi[53]
  • Sosyal servet ve malın kötü ve çirkin ellerde olması[54]
  • Birey ve çevresindekilerin ilahi rahmetten mahrum kalması.[55]

Akrabaların Sınır ve Hududu

Akrabalık iki türlüdür:

  • Nesebi akrabalık: kan ve rahim birlikteliği yoluyla oluşmaktadır. Örneğin: baba, anne, çocuk, erkek kardeş, kız kardeş, amca, dayı, hala, teyze, büyük baba, büyük anne ve bütün bunların çocukları nesebi akraba ve yakınlardır ve aynı zamanda onların her biri için rahim tabiri kullanılmaktadır.[56]
  • Sebebi akrabalık: evlilik yoluyla meydana gelmektedir. Örneğin: karı ve koca arasındaki akrabalık ve iki tarafın akrabaları.

Kendisiyle ilişki ve irtibatın vacip olduğu akrabalardan birine hediye verilmesi durumunda sonradan geri alınmasının caiz olmadığı akrabalar nesebi akrabalardır ve her ne kadar vasıtayla olursa olsun bu böyledir (örneğin kız kardeşi, erkek kardeşi veya onun çocuğu veya çocuğunun çocuğu olsa dahi). İrtibat ve ilişki bağının vacip olduğu akrabaların mısdak ve ölçütü hakkında farklı görüşler vardır.[57]

Sıla-ı Rahmin Aşamaları

Sıla-ı rahimin bir kısmı farz,[58] bir kısmı müstahap olmak üzere farklı aşamaları vardır. Akrabalık bağında yakınlık ve uzaklık bu hükümde etkilidir. Selamlaşmak, hal-hatır sormak, gidiş geliş, onlara sahip çıkmak, mali veya fiziksel yardım (hastaya hemşirelik ve refakatçilik gibi)[59] ve onların haysiyet ve onurlarının korunması bu hükmün aşamalarındandır. Akrabalık bağını koparmanın da bazı aşamaları vardır. Dindarların gelenek ve örfünde sıla-ı rahmin ölçütü olarak kabul gören her amel ve davranış -öyle ki sıla-ı rahim yapılmaması halinde kişinin akrabalık bağını kopardığı ifade edilen her amel ve davranış- din ve şeriat açısından vacip olur.[60][61][62]

Bazı taklit merci ve müçtehitler açısından hatta eğer bazı akraba ve yakınların evlerine gidip gelmek, onların rahatsız olmalarına ve hatta evlerine gittiğimizden dolayı hakarete uğramamız söz konusu olsa bile sıla-ı rahim vazifemiz ortadan kalkmamaktadır. Bu durumda ilişkimizi koruyacak böyle olayların yaşanmaması için yeni yöntem ve metotları denemek gerekir. Örneğin: bu kişilerin evlerine gitmek yerine telefonla (ve çeşitli mesajlaşma yollarıyla) hal ve hatırlarını sorabilir veya hatta dolaylı olarak onlara ilgimizi gösterebilir, başkaları aracılığı ile onların hal ve hatırlarını sorabilir ve dolaylı olarak onlara yardım edebiliriz. Bu yardım ister mali yardım olsun, ister başkalarının yanında onları savunmakla olsun… her ne olursa olsun akrabalara bir yabancı gibi davranmamak gerekir ve kırıcılık, nezaketsizlik ve densizliklerine rağmen her yerde mümkün olan her şekilde onlarla olan bağ ve ilişkimizi göstermeliyiz.[63][64]

Mali Açıdan Sıla-ı Rahim

Akrabalık ilişkisinde önemli olan şey, bağlılık ruhu ve onlara olan ilgidir. Bu şekilde karşılıklı yardımlaşarak birbirlerinin duygusal ve ekonomik desteklerinden yararlanmaları gerekir.[65] Akraba ve yakınların sorunlarına kayıtsız kalmak ve onların sorunlarını düşünüp kavrayamamak bir tür sıla-ı rahme riayet etmemek ve kat-i rahim sayılmaktadır. Mali sorumluluklar konusunda da yakınların öncelikli olduğu belirtilmiştir. Kur’an-ı Kerim, yakınlara yardım etmeyi mali haklardan saymaktadır. Ve yakınlara yardım konusu gündeme geldiğinde, onu bir hak olarak zikretmiş ve şöyle buyurmuştur: “Akrabaya, yoksula ve yolda kalmış yolcuya haklarını ver” (İsra, 26) İmam Ali (aleyhi selam) şöyle buyurmuştur: “Her kim Allah tarafından bir servete sahip olursa, kendi akrabalarına onunla sahip çıksın.”[66]

Günahkârlarla Sıla-ı Rahim

İnsanın akraba ve yakınlarından birisi günah ehli ve dini konulara kayıtsız biri ise; ilk olarak ona emri bil maruf (iyiliği emretmek) ve nehyi anil münkerde (kötülükten sakındırmak) bulunmak gerekir. Eğer bunun bir faydası olmazsa, ilişkimizi koparmanın onun günahtan uzak kalmasına neden olacağına ihtimal verecek olursak o zaman onunla kat-i rahim yapabilir ve ilişkimizi koparabiliriz, bunun dışında onunla kat-i rahimde bulunmak caiz değildir.[67]

Sıla-ı Rahimdeki Tek İstisna

İslam dini, İslam düşmanlığı yapan kâfir ve müşrik akraba ve yakınlarla sıla-ı rahim yapılmasını tavsiye etmemiştir. Kur’an bu konu hakkında şöyle buyurmuştur: “Cehennem ehli oldukları açıkça kendilerine belli olduktan sonra, yakınları da olsalar Allah’a ortak koşanlar için af dilemek ne Peygambere yaraşır, ne de müminlere.”[68] Açıktır ki af dilemek ve dua etmek sıla-ı rahimden sayılmaktadır.

Tövbe suresinde, Hz. İbrahim (a.s) amcası için istiğfar etmiş ve sıla-ı rahmin şartlarından birini yerine getirmiştir, ancak onun Allah’ın düşmanı olduğunu anladıktan sonra ondan uzak olduğunu açıklamış ve kat-i rahimde bulunmuştur.[69]

İslam’ın Sıla-ı Rahme Tekit Etmesinin Felsefesi

İslam’ın akrabalık bağının korunmasına bu kadar tekitte bulunmasının nedeni; ister ekonomik açıdan, ister askeri açıdan ve isterse manevi ve ahlaki yönden olsun her zaman büyük bir toplumun modifikasyon, geliştirme, ilerleme, tekâmül ve azametini sağlamak için onun küçük birimlerinden başlamak gerekmektedir. Tüm küçük birimlerin gelişim ve güçlenmesinin ardından, büyük bir toplum kendiliğinden değişime uğrayacak ve ıslah olacaktır. Genellikle insanların yardım, destek ve ihtişam bahşetmekten uzak durmadıkları bu doğrultuda birimlerin ıslahına yönelik talimatta bulunulmuştur; sıla-ı rahimde Allah, damar ve derilerinde akmakta olan aynı kanları ve bir ailenin bireyleri olan kişilerin bünyelerinin güçlendirilmesini tavsiye etmektedir. Açıktır ki küçük akraba toplumları güçlendiğinde, onların büyük içtimaları, yani toplum da ihtişam ve azamet bulur. Muhtemelen sıla-ı rahmin şehirleri bayındır ettiğini ileri süren hadis, bu manaya işaret etmektedir.[70]

Hz. Fatıma’nın (s.a) ünlü hutbesinde sıla-ı rahmin vacip olma illeti soy ve neslin artmasına bağlanmıştır.[71] İlişki ve akraba desteklerinin zayıfladığı günümüzde, doğurganlık oranı da azalmıştır.

Ahlaki açıdan da birey her ne kadar aile hududunda olur ve onu samimi ve özverili bir şekilde sevenlerin olduğunu görürse gelişir ve büyür. Başkalarına sevgi beslemenin alıştırma ve pratiğini birinci adımda kendi yakınlarına, ikinci adımda din kardeşlerine, üçüncü adımda başka insanlara yapmış olacaktır ve kendinden geçme, fedakârlık ve daha bir çok ahlaki erdemler, bireyin vücudunda daha belirgin olacaktır. Bazı doktorlara göre, akraba, kavim ve dostları ziyaret etmek duygusal ve insani ilişkilerin diriltilmesine neden olmakta; psikolojik ve davranışsal açıdan da insanın sinir mekanizmasına şaşırtıcı bir şekilde etki etmekte ve bedende kortizon 2 denilen bir hormon salgılamaktadır. Bu da ömrün uzamasına, sağlık ve stresin azalmasına neden olmaktadır.[72]

Modern Yaşamda Sıla-ı Rahim

Akrabalar arasındaki güçlü ilişki hakikatte küçük ailelere yardım ve onları desteklemektir; zira her bir fert, evlilik ve aile kurmakla kendi ailesinin sosyal, duygusal ve mali desteğinden müstağni olmamaktadır. Gerçekte sıla-ı rahim, aile bireylerinin tüm yönlerden desteklenmesi ve nihayetinde toplumun sağlık, selamet ve emniyetine yardım etmek demektir.

Geçmişte, aileler geniş aile idi ve genellikle birkaç nesil birbirleriyle ve birbirlerine yakın bir şekilde yaşamaktaydılar. Günümüzde, sosyal ve ekonomik değişiklikler nedeniyle, geniş ailenin önem ve yaygınlığı yitirilmiş ve karı ve kocadan ve muhtemelen bir veya birkaç çocuktan teşkil olan ve endüstriyel yeni toplumla da uyumlu olan çekirdek aileler onun yerini almıştır.

Çağımızda şehirleşmenin yaygınlaşması ve mesafelerin artmasıyla -ki doğal olarak çekirdek ailelerin sınırlanmasına ve geniş ailelerin ortadan kalkmasına neden olmuştur- akraba ilişkileri de geçmiş döneme atıfla daha zayıflamıştır. Televizyon, internet, tablet, cep telefonu gibi gereçler, insanları fiziki olarak bir arada olsalar da birbirlerinden uzak atmosferlere sürmektedir.

Batıdaki akraba ilişkileri, bireyci düşüncelerin varlığından dolayı, değersiz ve bazen de değer karşıtı olarak algılanmaktadır. Çocuklar ergenlik çağına girdikten sonra anne ve babasından ayrılmaktadır; bu ayrılık ilişkilerin soğuk olmasına ve hatta içlerinden birisinin ölmesi durumunda diğerinin üzülmemesini bile mümkün kılmaktadır.

Huzurevleri, yetiştirme yurtları ve hatta kreşlerin bu denli artmasının nedeni bu tür ilişkilerden kaynaklanmaktadır. Böyle duygusuz ortamlarda büyüyüp eğitim alan insanlarla birlikte, her gün cinayetler, adam öldürmeler ve fuhuş da artmaktadır.[73]

Sıla-i Rahim Hakkında Hadisler

  • İmam Ali (a.s) şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz dindarların kendileriyle tanındığı bir takım alametleri vardır: “Doğru sözlülük, emanete riayet etmek, sözüne bağlı olmak, sıla-i rahimde bulunmak, zayıflara merhamet etmek, kadınlara az karışmak, iyilik etmek, güler yüzlü olmak, sabır ve tahammül etmek, ilme ve insanı Allah’a yaklaştıran şeye tabi olmak! Ne mutlu bunlara ve güzel akıbetlerine!”
  • İmam Sadık (a.s) şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz sıla-i rahim ve iyilikte bulunmak hesap işini kolaylaştırır ve insanı günahlardan korur.”
  • İmam Hüseyin (a.s) şöyle buyurmuştur: “Her kim ölümünün ertelenmesini ve rızkının çoğalmasını dilerse sıla-i rahimde bulunsun.”
  • Hz. Resulullah (s.a.a) şöyle buyurmuştur: “Ümmetin hazırda olanlarına ve burada olmayanlarına, kıyamete kadar erkeklerin bellerinde ve kadınların rahimlerinde olanlara akrabaları bir yıllık yol miktarınca uzakta da olsa sıla-i rahimde bulunmalarını tavsiye ediyorum. Zira sıla-i rahim dinin bir parçasıdır.”
  • İmam Ali (a.s) şöyle buyurmuştur: “En çirkin günah akrabalık ilişkisini kesmek ve anne babasına eziyet etmektir.”
  • Hz. Resulullah (s.a.a) şöyle buyurmuştur: “Aralarında akrabasından kopan birinin olduğu topluluğa rahmet inmez.”
  • İmam Sadık (a.s) şöyle buyurmuştur: “Eğer bir su içmekle de olsa akrabalarınıza sıla-i rahimde bulun. En iyi sıla-i rahim akrabalara eziyet etmemektir.”

Bunları da beğenebilirsin Diğer Yazılar