Kars Ehlibeyt

Toplumsal hayat esas itibariyle “şekil”, yani “suret” üzerinden gerçekleşebileceğinden, “muhteva”, yani “mahiyet” de hayatın anlamını ve insana yakışır davranış tarzının derin içeriğini ifade edebilir.

Her ne kadar kimi mevzuat kültürleri, yasal düzenlemelerle içerik, mahiyet ve muhtevayı korumaya çalışsalar da şekle ve surete tabi olan insan davranışının mahiyete, muhtevaya ve içeriğe uygun olmadığı gerekçesiyle suçlanması her zaman mümkün olamayabilir.

İşte bu karmaşık sorunu çözmede imdada ahlâk yetişir.

Ahlâk, dinlerin ve felsefelerin farklı algı düzenleri ve düzeylerine rağmen ortak kurallar vazeder ve yasal düzenlemelerin konusu olmasa bile insanların uymak zorunda kalacağı bir iklim yaratıp toplumsal yaşamın muhtevaya, mahiyete, içerik ve hikmete uygun cereyan etmesini sağlar.

Bu nedenle, İslam’ın hayat düzenine (şeriat) harfiyen uyan dindar bir Müslüman ile bu düzene uymada eksiklikleri olan daha az dindar (veya dindar olmayan) bir Müslüman, hatta bir mümin ile tanrıtanımaz bir inkarcı dahi aynı ahlâk çerçevesinde kolaylıkla buluşabilir.

Tanrıtanımaz birey, varlık evreniyle ilişki kurarken algı dünyasına yansıyan öğeleri anlamlandırmada dine atıfta bulunmasa da ve kaynağını dinî gelenekten almayan bir çıkarsamayla ahlâk üretse de, insan doğasındaki ortak özellikler, bu ahlâkı, kaynağı dinî gelenek ve vahiy olan ahlâkla buluşturabilir.

Tevrat’ın “On Emir”i (Kur’an’da Bakara suresi 83 ve 84. ayetler), vahiy geleneğine bağlı dindar bir mümin için de, dinsel geleneklere tepkili tanrıtanımaz bir inkarcı için de kabul edilebilir ahlâkî zeminin çerçevesini belirler: Mesela paganist (putperest) ilkellikten uzak durulacak, anne ve babaya saygılı davranılacak, cinayet işlenmeyecek, hırsızlık yapılmayacak, yalancı tanıklıktan kaçınılacak, başkasının malına göz dikilmeyecektir.

Bazen ahlâkın kuralları ile yasalar aynı kulvarda yol alabilirler (cinayet, hırsızlık, yalancı tanıklık vs.) ama toplumsal dokuyu çürütecek çok önemli başka bazı davranışlar (putperestlik, anne babaya saygısızlık, başkasının malına göz dikmek vs.) yasa yoluyla engellenmesi gereken suç nedeni sayılmayabilir. Bu bakımdan, ahlâk, hem yasal düzenlemelere konu olan, hem de olmayan alanlarda yaptırım gücüne sahip yegane insanlık değeridir.

Bir davranış, yasalara (şekil ve surete) aykırı olmasa bile ahlâka (muhteva ve mahiyete) aykırı olduğu takdirde toplumsal hayatın yasakları kapsamına girebilir ve insanlar bu sayede akıllarına estiği, gönüllerinin dilediği ve içgüdülerinin emrettiği herşeyi kolaylıkla yapamazlar.

Eğer bir fenalığı ahlâk durduramıyorsa, o fenalığı yasa yoluyla engellemek çok zordur. Zaten yasal düzenleme, önleyici tedbir değil, sonucu cezalandıran uygulamanın adıdır. Ahlâkın yüksek anlamı ve değeri, işte bu hayati çelişkide kendini gösterir.

İslam’ın felsefi temellerini kavramaya çalışırken ilk karşımıza çıkan tartışma da budur ve felsefi sorunların ele alınıp incelendiği kelam disiplini, “ahlâk-şeriat” ikilemi üzerine çok ilginç tartışmalarla doludur. İslam’ın hukuk ve toplumsal düzeninden ziyade, insanın iç dünyasının donanması ve ruhsal gelişimle ilgilenen tasavvuf da şeriatın, yani şekil ve suretin farklı bakışaçılarına göre değişebilir olmakla birlikte ahlâkın, yani muhteva ve mahiyetin ortak kavrayışın alanı olduğunu savunur.

Nitekim Mevlana, Mesnevi-yi Manevi’de şöyle der:

Baktığın yerden dolayıdır ey akıl / Mü'min, Mecusi ve Yahudi'nin farkı

Ahlâk-şeriat ve suret-mahiyet arasında kaçınılmaz biçimde ikilem bulunduğunu düşünenleri destekleyecek hayli örnek bulunabileceği gibi, tasavvuf yöntemiyle bakanların bu ikilemden çıkardıkları birlik, uyum ve uzlaşma bütün o örneklerin aslında insan zihnine ikilem olarak yansıyan tezahürler olduğunu kanıtlar.

Ruhsal ve ahlâkî kemale ulaşmış insanların kavramsal dünyalarında bu ikilemden eser yoktur kuşkusuz. Onlar açısından ahlâk ve şeriat, suret ve mahiyet aynı algı öğesinin iki tezahür boyutudur.

Vasat düzeydeki idrak kabiliyetiyle evrene ve varlıklar âlemine bakan ortalama bir insan için suret ve mahiyet arasındaki fark, toplumsal hayattaki davranışlara olan yansımalarından takip edilebilir.

Mesela dindar bir Müslümanın nasıl olup da yolsuzluk yapabildiği, (Türkçesi, milletin malını çalabildiği!) onun suret mertebesinde ancak yasal düzenlemelere riayet yoluyla durdurulmayı beklemesiyle açıklanabilir. Oysa ahlâk penceresinden kendisine varoluşsal anlam arayışında olabilseydi, değil yolsuzluk gibi sistematik bir cürme kalkışmak, zerre miktardaki haram lokmanın yakınından bile geçmeyecekti.